สตีวิออลไกลโคไซด์จากกระบวนการผลิตโดย ใช้เอนไซม์
Enzymatically produced steviol glycosides
เป็นสารย่อยของ E960 ข้อมูลส่วนใหญ่อยู่ที่หน้าสารหลัก
คำตอบสั้น
ข้อมูลเพื่อการเรียนรู้ ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์
คืออะไร ใส่ทำไม พบในอะไร
| คืออะไร | เป็นสตีวิออลไกลโคไซด์ที่ผลิตโดยใช้เอนไซม์เปลี่ยนโครงสร้างของไกลโคไซด์จากหญ้าหวานหรือสารตั้งต้นอื่น |
| ใส่ทำไม | ใช้เป็นสารให้ความหวานแทนน้ำตาล |
| พบในอะไร | สินค้าไทย 2 รายการ เช่น น้ำชาเขียวสไตล์ญี่ปุ่น กลิ่นไวท์สตรอว์เบอร์รี่ ตรา โออิชิ กรีนที · นมถั่วเหลือง ผสม เฮเซลนัท และวอลนัท รสโกโก้ แพลนท์ ทู เทเบิล บาย นิวทรีไลท์ |
| อย. อนุญาตในหมวด | เช่น เครื่องดื่มที่มีนมเป็นส่วนประกอบหลัก (ปรุงแต่ง), ผลิตภัณฑ์เลียนแบบนมผงและผลิตภัณฑ์เลียนแบบครีมผง, ขนมหวานที่มีนมเป็นส่วนประกอบหลัก, ขนมหวานที่มีไขมันเป็นส่วนประกอบหลัก |
พบในฐาน Open Food Facts: ในไทย 2 รายการ · ทั่วโลก 64 รายการ[29]
ใครควรระวัง
| กลุ่มคน | หน่วยงานกำกับ | งานวิจัย |
|---|---|---|
| ทุกคน | ควรจำกัดปริมาณ WHO เหตุผลคำแนะนำของหน่วยงาน · WHO[16] WHO (2023 ข้อแนะนำแบบมีเงื่อนไข) ไม่แนะนำใช้สารให้ความหวานแทนน้ำตาลเพื่อควบคุมน้ำหนักหรือลดโรคไม่ติดต่อ ทั้งเด็กและผู้ใหญ่ ยกเว้นผู้ที่เป็นเบาหวานอยู่แล้ว (ไม่รวมโพลีออล ยาสีฟัน และยา) | ข้อค้นพบทั้งหมดอยู่ในบท 04 |
| ทารก 0–6 เดือน | ควรหลีกเลี่ยง อย. เหตุผลคำแนะนำของหน่วยงาน · อย.[36] ประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 157 (แก้ไขโดยฉบับที่ 287 ปี 2004) ห้ามใช้น้ำตาล น้ำผึ้ง หรือวัตถุให้ความหวานอื่นใดในอาหารทารกและอาหารสูตรต่อเนื่องสำหรับทารกและเด็กเล็ก ยกเว้นน้ำตาลแลคโตสหรือคาร์โบไฮเดรตที่หวานไม่เกินแลคโตส | ยังไม่มีข้อค้นพบเฉพาะกลุ่มนี้ |
| ทารก 6–12 เดือน | ควรหลีกเลี่ยง WHO · อย. เหตุผลคำแนะนำของหน่วยงาน · WHO[34,35] แนวทาง WHO ปี 2023 ระบุว่าเด็กอายุ 6–23 เดือนไม่ควรได้รับอาหารหรือเครื่องดื่มที่ใส่สารให้ความหวานแทนน้ำตาล เช่นเดียวกับอาหารที่มีน้ำตาล เกลือ และไขมันทรานส์สูง คำแนะนำของหน่วยงาน · อย.[36] ประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 157 (แก้ไขโดยฉบับที่ 287 ปี 2004) ห้ามใช้น้ำตาล น้ำผึ้ง หรือวัตถุให้ความหวานอื่นใดในอาหารทารกและอาหารสูตรต่อเนื่องสำหรับทารกและเด็กเล็ก ยกเว้นน้ำตาลแลคโตสหรือคาร์โบไฮเดรตที่หวานไม่เกินแลคโตส | ยังไม่มีข้อค้นพบเฉพาะกลุ่มนี้ |
| เด็กเล็ก 1–3 ปี | ควรหลีกเลี่ยง WHO · อย. เหตุผลคำแนะนำของหน่วยงาน · WHO[34,35] แนวทาง WHO ปี 2023 ระบุว่าเด็กอายุ 6–23 เดือนไม่ควรได้รับอาหารหรือเครื่องดื่มที่ใส่สารให้ความหวานแทนน้ำตาล เช่นเดียวกับอาหารที่มีน้ำตาล เกลือ และไขมันทรานส์สูง คำแนะนำของหน่วยงาน · อย.[36] ประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 157 (แก้ไขโดยฉบับที่ 287 ปี 2004) ห้ามใช้น้ำตาล น้ำผึ้ง หรือวัตถุให้ความหวานอื่นใดในอาหารทารกและอาหารสูตรต่อเนื่องสำหรับทารกและเด็กเล็ก ยกเว้นน้ำตาลแลคโตสหรือคาร์โบไฮเดรตที่หวานไม่เกินแลคโตส | ยังไม่มีข้อค้นพบเฉพาะกลุ่มนี้ |
| เด็ก 4–8 ปีเด็ก 9–12 ปี | ยังไม่มีข้อค้นพบเฉพาะกลุ่มนี้ | |
| ภาวะก่อนเบาหวาน/ดื้ออินซูลินโรคอ้วน | ควรจำกัดปริมาณ WHO เหตุผลคำแนะนำของหน่วยงาน · WHO[17] แนวทางของ WHO ปี 2023 (แบบมีเงื่อนไข) แนะนำไม่ให้ใช้สารให้ความหวานแทนน้ำตาล (อะซีซัลเฟม-เค แอสปาร์แตม ซูคราโลส แซ็กคาริน ไซคลาเมต สตีเวีย ฯลฯ) เพื่อคุมน้ำหนักหรือป้องกันโรคเรื้อรัง เพราะไม่ช่วยลดไขมันในระยะยาว และการใช้ระยะยาวอาจสัมพันธ์กับเบาหวานชนิดที่ 2 โรคหัวใจ และการเสียชีวิตที่สูงขึ้น คำแนะนำนี้ครอบคลุมทุกคนยกเว้นผู้ที่เป็นเบาหวานแล้ว จึงรวมถึงผู้มีภาวะก่อนเบาหวานด้วย (ไม่รวมน้ำตาลแอลกอฮอล์) | ยังไม่มีข้อค้นพบเฉพาะกลุ่มนี้ |
| เบาหวานชนิดที่ 2เบาหวานชนิดที่ 1 | ไม่พบข้อกังวลสำหรับกลุ่มนี้ ADA สหรัฐฯ · WHO · Diabetes UK เหตุผลคำแนะนำของหน่วยงาน · ADA สหรัฐฯ · WHO · Diabetes UK[17,32,33] ADA ปี 2026 (ข้อ 5.22 ระดับ B) ยอมรับให้ผู้เป็นเบาหวานใช้สารให้ความหวานแทนน้ำตาลได้ในปริมาณพอเหมาะและระยะสั้นเพื่อลดพลังงานและคาร์โบไฮเดรต แต่น้ำเปล่ายังดีที่สุด ส่วนคำแนะนำของ WHO ปี 2023 ที่ไม่ให้ใช้สารให้ความหวานเพื่อคุมน้ำหนักนั้น ไม่ได้ครอบคลุมผู้ที่เป็นเบาหวานอยู่แล้ว | ยังไม่มีข้อค้นพบเฉพาะกลุ่มนี้ |
“ควรจำกัดปริมาณ” เป็นคำแนะนำการกิน ไม่ใช่สถานะกฎหมาย
ข้อมูลเพื่อการเรียนรู้ ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์
งานวิจัยว่าอย่างไร
0 ข้อค้นพบยังไม่ได้ทบทวนงานวิจัยที่ศึกษาสารนี้โดยตรง
งานที่ศึกษาสารทั้งกลุ่ม (16)
ศึกษาสารหลายตัวรวมกันหรือสารในกลุ่มเดียวกัน ไม่ได้ทดสอบ E960c เดี่ยว ๆ
- 1อัตราการเสียชีวิตโดยรวม
ในการศึกษาติดตามกลุ่มขนาดใหญ่ 2 ชุด เครื่องดื่มใส่สารให้ความหวานสัมพันธ์กับการเสียชีวิตเฉพาะเมื่อดื่มมาก: ในสหรัฐฯ ดื่ม ≥2 หน่วย/วัน การเสียชีวิตรวม (HR 1.04) และจากโรคหัวใจ (HR 1.13) สูงขึ้นเล็กน้อย พบในผู้หญิงแต่ไม่พบในผู้ชาย ส่วน EPIC ดื่ม ≥2 แก้ว/วัน การเสียชีวิตทุกสาเหตุ (HR 1.26) และจากโรคระบบไหลเวียน (HR 1.52) สูงขึ้น[3,4]
ศึกษาที่ปริมาณที่คนได้รับจริง
- 2โรคหัวใจและหลอดเลือด
Framingham Offspring: การดื่มน้ำอัดลมใส่สารให้ความหวานทุกวัน (เทียบกับไม่ดื่ม) สัมพันธ์กับความเสี่ยงอัมพาตจากหลอดเลือดสมองตีบ (HR 2.96) และสมองเสื่อมอัลไซเมอร์ (HR 2.89) สูงขึ้นราว 3 เท่าในเวลา 10 ปี ขณะที่เครื่องดื่มใส่น้ำตาลไม่สัมพันธ์[5]
ศึกษาที่ปริมาณที่คนได้รับจริง
- 3ภาวะดื้ออินซูลิน/เบาหวานชนิดที่ 2
การวิเคราะห์อภิมานจากการศึกษาติดตามกลุ่ม: ดื่มเครื่องดื่มใส่สารให้ความหวานเพิ่มวันละ 1 หน่วยบริโภค สัมพันธ์กับเบาหวานชนิดที่ 2 เพิ่มขึ้น 25% แต่เหลือราว 8% เมื่อปรับเรื่องความอ้วน ผู้วิจัยระบุว่ามีอคติการตีพิมพ์และตัวกวนที่ยังเหลืออยู่[6]
ศึกษาที่ปริมาณที่คนได้รับจริง
- 4น้ำหนักเกิน/กินเกิน
สถาบันกุมารแพทย์แห่งสหรัฐฯ (AAP 2019) ระบุว่าเด็กได้รับสารให้ความหวานมากขึ้น ทั้งที่ยังไม่มีหลักฐานแข็งแรงว่ามีหรือไม่มีความเสี่ยง ได้ทบทวนประโยชน์ (เช่น เด็กอ้วนหรือเบาหวาน) และโทษที่อาจเกิด และเรียกร้องให้ระบุปริมาณบนฉลากชัดเจนและวิจัยผลระยะยาวในเด็ก[7]
- 5น้ำหนักเกิน/กินเกิน
การทดลองปกปิด 18 เดือน: เด็กที่ได้เครื่องดื่มปราศจากน้ำตาล (ซูคราโลส/อะเซซัลเฟม-เค) วันละ 1 กล่องแทนเครื่องดื่มใส่น้ำตาล น้ำหนักขึ้นน้อยกว่า (6.35 เทียบ 7.37 กก.) BMI z-score เพิ่มน้อยกว่า และไขมันสะสมน้อยกว่า[8]
ศึกษาที่ปริมาณที่คนได้รับจริง
- 6จุลินทรีย์ในลำไส้เสียสมดุล
Suez และคณะ (Cell 2022) RCT: การกินซองแซคคาริน ซูคราโลส แอสปาร์แตม หรือหญ้าหวาน 2 สัปดาห์ในขนาดต่ำกว่า ADI ทำให้จุลินทรีย์ในอุจจาระและช่องปากรวมถึงสารเมตาบอไลต์ในเลือดเปลี่ยนไป โดยแซคคารินและซูคราโลสทำให้การตอบสนองน้ำตาลในเลือดแย่ลงอย่างมีนัยสำคัญ ผลแตกต่างกันในแต่ละคน และเมื่อย้ายจุลินทรีย์ของคนที่ตอบสนองไปสู่หนูปลอดเชื้อก็เกิดผลแบบเดียวกัน[9]
ศึกษาที่ปริมาณที่คนได้รับจริง
- 7กลุ่มอาการเมตาบอลิก
การวิเคราะห์อภิมาน: RCT (ติดตามราว 6 เดือน) ไม่พบผลต่อ BMI อย่างมีนัยสำคัญ แต่การศึกษาแบบติดตามกลุ่มประชากรพบว่าผู้ที่กินเป็นประจำมี BMI รอบเอว และอุบัติการณ์โรคอ้วน ความดันสูง กลุ่มอาการเมตาบอลิก เบาหวานชนิดที่ 2 และโรคหัวใจ สูงกว่าเล็กน้อย[10,11]
ศึกษาที่ปริมาณที่คนได้รับจริง
- 8กลไกหิว-อิ่มผิดเพี้ยน
การทบทวนอย่างเป็นระบบพบว่า ในการทดลองระยะสั้นในคน การกินสารให้ความหวานแคลอรีต่ำก่อนมื้อทำให้พลังงานรวมที่กินต่ำกว่าการกินน้ำตาลราว 94 kcal และไม่ต่างจากน้ำเปล่า คือไม่ได้ทำให้กินชดเชยมากขึ้น การทดลองระยะยาวพบน้ำหนักลดลงเล็กน้อยเมื่อเทียบกับน้ำตาล จึงไม่สนับสนุนความเชื่อว่าสารให้ความหวานกระตุ้นความอยากอาหาร[12,13]
ศึกษาที่ปริมาณที่คนได้รับจริง
- 9น้ำหนักเกิน/กินเกิน
การวิเคราะห์อภิมาน 17 RCT พบว่าเมื่อเปลี่ยนจากเครื่องดื่มใส่น้ำตาลมาเป็นเครื่องดื่มแคลอรีต่ำ/ไม่มีแคลอรี น้ำหนักลดลงเล็กน้อย (ราว 1 กก.) รวมถึง BMI ไขมันร่างกาย และไขมันในตับ โดยไม่พบสัญญาณอันตราย แต่ถ้าดื่มแทนน้ำเปล่าแทบไม่ต่างกัน[14]
ศึกษาที่ปริมาณที่คนได้รับจริง
- 10อัตราการเสียชีวิตโดยรวม
การทบทวนแบบร่ม (umbrella review) ปี 2025: การดื่มเครื่องดื่มใส่สารให้ความหวานแทนน้ำตาลมาก สัมพันธ์กับความเสี่ยงการเสียชีวิตจากทุกสาเหตุ อัมพาต โรคหลอดเลือดหัวใจ ความดันสูง เบาหวานชนิดที่ 2 กลุ่มอาการเมตาบอลิก และมะเร็งเม็ดเลือดขาวที่สูงขึ้น แต่สัมพันธ์กับมะเร็งลำไส้ใหญ่ที่ต่ำลง ขนาดความสัมพันธ์ทั้งหมดไม่มาก[15]
ศึกษาที่ปริมาณที่คนได้รับจริง
- 11น้ำหนักเกิน/กินเกิน
WHO (พ.ค. 2023) ออกคำแนะนำแบบมีเงื่อนไขว่า ไม่ควรใช้สารให้ความหวานแทนน้ำตาลเพื่อคุมน้ำหนักหรือลดความเสี่ยงโรคไม่ติดต่อ เพราะการทบทวนงานวิจัยไม่พบว่าช่วยลดไขมันในระยะยาว และข้อมูลเชิงสังเกตระยะยาวพบความเชื่อมโยงกับเบาหวานชนิดที่ 2 โรคหัวใจและหลอดเลือด และการเสียชีวิต ทั้งนี้ไม่ครอบคลุมน้ำตาลแอลกอฮอล์ (polyols) น้ำตาลแคลอรีต่ำ ผลิตภัณฑ์ดูแลร่างกาย และผู้ที่เป็นเบาหวานอยู่แล้ว[16,17]
- 12น้ำหนักเกิน/กินเกิน
ในกลุ่ม CHILD (แคนาดา) การดื่มเครื่องดื่มใส่สารให้ความหวานทุกวันระหว่างตั้งครรภ์ สัมพันธ์กับ BMI ของทารกอายุ 1 ปีที่สูงขึ้น และโอกาสน้ำหนักเกินราว 2 เท่า (OR 2.19) โดยอธิบายด้วย BMI หรือคุณภาพอาหารของแม่ไม่ได้ ขณะที่เครื่องดื่มใส่น้ำตาลไม่สัมพันธ์ การศึกษาต่อเนื่องพบความเชื่อมโยงกับจุลินทรีย์ลำไส้ของทารกที่เปลี่ยนไป[18,19]
ศึกษาที่ปริมาณที่คนได้รับจริง
- 13การเจริญพันธุ์/ครรภ์/พัฒนาการ
ในเดนมาร์ก หญิงตั้งครรภ์ที่ดื่มน้ำอัดลมใส่สารให้ความหวาน ≥1 แก้ว/วัน มีโอกาสคลอดก่อนกำหนดสูงขึ้น (OR 1.38 และ 1.78 เมื่อ ≥4 แก้ว/วัน) โดยไม่พบกับเครื่องดื่มใส่น้ำตาล การศึกษาซ้ำในนอร์เวย์พบความสัมพันธ์อ่อนกว่า (OR 1.11) และพบกับเครื่องดื่มใส่น้ำตาลด้วย (OR 1.25)[20,21]
ศึกษาที่ปริมาณที่คนได้รับจริง
- 14ภาวะดื้ออินซูลิน/เบาหวานชนิดที่ 2
การทดลองให้กินก่อนมื้อ: สารหวานจากหญ้าหวานทำให้น้ำตาลหลังอาหารต่ำกว่าน้ำตาลทราย และอินซูลินต่ำกว่าทั้งน้ำตาลทรายและแอสปาร์แตม โดยผู้เข้าร่วมไม่ได้กินชดเชยมากขึ้นแม้แคลอรีน้อยกว่า การทดลองแบบไขว้ปี 2023 พบว่าสูตรผสมหญ้าหวาน (และหล่อฮังก๊วย+หญ้าหวาน) ลดอินซูลินหลังอาหารเมื่อเทียบกับน้ำตาลทราย[13,22]
ศึกษาที่ปริมาณที่คนได้รับจริง
- 15ความเป็นพิษต่อสารพันธุกรรม
EFSA ประเมินสตีวิออลไกลโคไซด์ในปี 2010 ก่อนอนุญาตใน EU โดยกำหนด ADI 4 มก./กก./วัน (คิดเป็นสตีวิออล) ตรงกับ JECFA ในสหรัฐฯ อนุญาตเฉพาะสารสกัดบริสุทธิ์ ≥95% ส่วนใบหญ้าหวานทั้งใบและสารสกัดหยาบไม่อนุญาตเป็นสารให้ความหวาน[23,24]
ศึกษาที่ปริมาณที่คนได้รับจริง
- 16ฟันผุ
เนื่องจากแบคทีเรียในปากไม่หมักสารทดแทนน้ำตาลเป็นกรด การใช้สารเหล่านี้ (สารให้ความหวานเข้มข้น ไซลิทอล ซอร์บิทอล แมนนิทอล มอลทิทอล แลคทิทอล ไอโซมอลต์ อีริทริทอล ซูคราโลส ฯลฯ) แทนน้ำตาลจึงช่วยรักษาแร่ธาตุของฟัน หลัง EFSA ประเมินในปี 2011 EU อนุญาตข้อกล่าวอ้างทางสุขภาพนี้ (และข้อกล่าวอ้างว่าน้ำตาลในเลือดหลังอาหารขึ้นน้อยกว่า) FDA ก็ระบุว่าน้ำตาลแอลกอฮอล์ไม่ทำให้ฟันผุ[24,25,26]
กฎหมายรายประเทศ
พบในสินค้าไทย 2 รายการ
ข้อมูลสินค้า: Open Food Facts (ODbL) · รายการจากฉลากที่ผู้ใช้ OFF บันทึก ไม่ครบทุกสินค้าในตลาด
สารที่เกี่ยวข้อง
แหล่งข้อมูลและหมายเหตุ
แสดงแหล่งข้อมูลทั้ง 36 รายการ
- [1]Regulation (EC) No 1333/2008 Annex II · ข้อมูล ณ
- [2]ประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 468/2568 · ข้อมูล ณ
- [3]Long-Term Consumption of Sugar-Sweetened and Artificially Sweetened Beverages and Risk of Mortality in US Adults · 2019
- [4]Association Between Soft Drink Consumption and Mortality in 10 European Countries · 2019
- [5]Sugar- and Artificially Sweetened Beverages and the Risks of Incident Stroke and Dementia: A Prospective Cohort Study · 2017
- [6]Consumption of sugar sweetened beverages, artificially sweetened beverages, and fruit juice and incidence of type 2 diabetes · 2015
- [7]The Use of Nonnutritive Sweeteners in Children (AAP policy statement) · 2019
- [8]A trial of sugar-free or sugar-sweetened beverages and body weight in children · 2012
- [9]Personalized microbiome-driven effects of non-nutritive sweeteners on human glucose tolerance. · 2022
- [10]Nonnutritive sweeteners and cardiometabolic health: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials and prospective cohort studies. · 2017
- [11]Association between intake of non-sugar sweeteners and health outcomes: systematic review and meta-analyses · 2019
- [12]Does low-energy sweetener consumption affect energy intake and body weight? A systematic review, including meta-analyses · 2016
- [13]Impact of acute consumption of beverages containing plant-based or alternative sweetener blends on postprandial appetite, food intake, metabolism, and gastro-intestinal symptoms: Results of the SWEET beverages trial. · 2023
- [14]Association of Low- and No-Calorie Sweetened Beverages as a Replacement for Sugar-Sweetened Beverages With Body Weight and Cardiometabolic Risk · 2022
- [15]Non-Sugar-Sweetened Beverages and Risk of Chronic Diseases: An Umbrella Review of Meta-analyses of Prospective Cohort Studies · 2025
- [16]Use of non-sugar sweeteners: WHO guideline · 2023
- [17]WHO advises not to use non-sugar sweeteners for weight control (news release) · 2023
- [18]Association Between Artificially Sweetened Beverage Consumption During Pregnancy and Infant Body Mass Index · 2016
- [19]Maternal consumption of artificially sweetened beverages during pregnancy is associated with infant gut microbiota and metabolic modifications and increased infant BMI · 2021
- [20]Intake of artificially sweetened soft drinks and risk of preterm delivery: a prospective cohort study in 59,334 Danish pregnant women · 2010
- [21]Association between intake of artificially sweetened and sugar-sweetened beverages and preterm delivery: a large prospective cohort study · 2012
- [22]Effects of stevia, aspartame, and sucrose on food intake, satiety, and postprandial glucose and insulin levels · 2010
- [23]Scientific Opinion on the safety of steviol glycosides for the proposed uses as a food additive · 2010
- [24]FDA: Aspartame and Other Sweeteners in Food (updated 2025-02-27) · 2025
- [25]Scientific Opinion on health claims related to sugar replacers and maintenance of tooth mineralisation / reduction of post-prandial glycaemic responses · 2011
- [26]Regulation (EU) No 432/2012, Annex (authorised health claims: sugar replacers) · 2012
- [27]Safety evaluation of steviol glycoside preparations, including rebaudioside AM, obtained by enzymatic bioconversion of highly purified stevioside and/or rebaudioside A stevia leaf extracts · 2021
- [28]PubMed: number of studies found and the most relevant papers · ข้อมูล ณ
- [29]Open Food Facts: products and their ingredients · ข้อมูล ณ
- [30]Scientific opinion on the extension of the authorisation of use of the food additive steviol glycosides (E 960a-d) and the modification of the acceptable daily intake (ADI) for steviol · 2024
- [31]EFSA — EFSA revises assessment of consumer exposure to steviol glycosides · 2011
- [32]5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2026 · 2026
- [33]Diabetes UK: Sugar, sweeteners and diabetes · 2024
- [34]ENN Field Exchange — summary of the WHO 2023 complementary feeding guideline · 2024
- [35]WHO Guideline for complementary feeding of infants and young children 6–23 months · 2023
- [36]ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 157) พ.ศ. 2537 เรื่อง อาหารทารกและอาหารสูตรต่อเนื่องสำหรับทารกและเด็กเล็ก (ฉบับรวม แก้ไขโดยฉบับที่ 287 พ.ศ. 2547) · 2004